ज्येष्ठ नागरिकको ज्ञानलाई नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्दै अनुभवको कदर गर्नतिर लागौं

आजको डिजिटल युगमा ज्येष्ठ नागरिकहरूको अनुभव र ज्ञानलाई नयाँ पुस्ताले कसरी ग्रहण गर्दैछ भन्ने विषयले विश्वव्यापी ध्यान खिचिरहेको छ। विभिन्न सञ्चारमाध्यमहरू रेडियो, पोडकास्ट, टेलिभिजन, अनलाइन प्लेटफर्म र पत्रपत्रिकाहरूले ज्येष्ठ नागरिकहरूसँगको कुराकानी, कथा र जीवनका पाठहरूलाई प्रमुख रूपमा प्रसारण गर्दै आएका छन्। यी सामग्रीहरूले मात्र ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई समाजमा सक्रिय राख्ने होइन, उनीहरूको ज्ञानलाई युवा पुस्तामा हस्तान्तरण गरेर पुस्तान्तरको खाडललाई कम गर्दैछन्। यो प्रवृत्तिले ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई सम्मान दिनुका साथै उनीहरूलाई जीवनको अर्थपूर्ण भूमिका प्रदान गर्दछ।

नेपालमा पनि यो विषयलाई सञ्चारमाध्यमहरूले प्राथमिकता दिइरहेका छन्। राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले पटक पटक भन्नुभएको छ कि ज्येष्ठ नागरिकहरूको ज्ञान, सीप र अनुभव हाम्रो लागि प्रेरणाको स्रोत हो र समाज विकासको आधार हो। सन् २०२५ को डिसेम्बरमा उहाँले ज्येष्ठ नागरिकहरूको योगदानलाई युवा पुस्ताले ग्रहण गर्नुपर्ने बताउनुभयो। रेडियो नेपालले यस्ता विचारहरूलाई नियमित रूपमा प्रसारण गर्दछ। यसका अलावा वृद्धाश्रम सहयोग समितिले बृद्ध आवाज नामक अनलाइन मार्फत, एजिङ नेपाल जस्तो संस्थाले ‘बुढ्यौली जीवन’ नामक साप्ताहिक रेडियो कार्यक्रम र ‘ज्येष्ठ नागरिक’ पत्रिका मार्फत ज्येष्ठ नागरिकहरूको कथा, स्वास्थ्य, अधिकार र अनुभवलाई समेटेर प्रसारण/प्रकाशन  गर्दै आएको छ। यी कार्यक्रमहरूले ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई मात्र बोल्ने अवसर दिँदैनन्, उनीहरूको आवाजलाई लाखौं श्रोताहरूसम्म पुर्‍याउँछन्। एजिङ नेपालले रेडियो सगरमाथा जस्ता सामुदायिक रेडियोहरूसँग मिलेर ज्येष्ठ नागरिकसम्बन्धी टेलिभिजन टक शो र लेखहरू पनि प्रकाशित गर्दछ। यसले युवाहरूलाई आफ्ना हजुरबा हजुरआमाको कथाबाट सिक्ने प्रेरणा दिन्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि यस्ता प्रयासहरू उल्लेखनीय छन्। क्यानाडाको ‘स्टोरीज फ्रम द ग्रिन बेन्च’ पोडकास्ट (जसलाई ElderWisdom भनेर चिनिन्छ) ले १० वर्षभन्दा बढी समयदेखि ज्येष्ठ नागरिकहरूसँगको कुराकानीलाई मुख्य विषय बनाएको छ। होस्ट क्याथी बकवर्थ र इभलिन ब्रिन्डलले ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई ‘ग्रिन बेन्च’ मा आमन्त्रित गरेर उनीहरूको जीवन कथा, चुनौती र प्रेरणा साझा गराउँछन्। यो पोडकास्टले उमेरको कलंकलाई तोड्दै ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई सम्मान दिन्छ र युवा पुस्तालाई उनीहरूको बुद्धिमत्ताबाट सिक्ने अवसर प्रदान गर्दछ। श्रोताहरूले यो कार्यक्रमलाई ‘पुस्तान्तरको पुल’ भनेका छन् किनकि यसले ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई सक्रिय राख्छ र उनीहरूको अनुभवलाई डिजिटल माध्यमबाट विश्वव्यापी बनाउँछ।

अमेरिकामा ‘विज्डम अफ द एल्डर्स’ रेडियो कार्यक्रमले दशकौंदेखि मूल निवासी अमेरिकी ज्येष्ठ नागरिकहरूको मौखिक इतिहास, कथा, पर्यावरणीय ज्ञान र सांस्कृतिक कलालाई प्रसारण गर्दै आएको छ। यो कार्यक्रमले २५० भन्दा बढी ज्येष्ठ नागरिक र कथाकारहरूको कथा रेकर्ड गरेर युवा पुस्तालाई उनीहरूको सांस्कृतिक धरोहरसँग जोड्दछ। रेडियो र अब डिजिटल प्लेटफर्महरू मार्फत उपलब्ध यो सामग्रीले ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई समाजको जीवन्त भाग बनाउँछ। उनीहरूको कथाले युवाहरूलाई धैर्य, सम्मान र प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारी सिकाउँछ। यस्ता कार्यक्रमहरूले ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई मात्र बोल्ने मञ्च दिँदैनन्, उनीहरूलाई आफ्नो जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउने अवसर पनि दिन्छन्।

यी सञ्चारमाध्यमका प्रयासहरू वैज्ञानिक अध्ययनबाट पनि समर्थित छन्। क्वीन्स विश्वविद्यालयको एक अध्ययन अनुसार ज्येष्ठ नागरिकहरूले बारम्बार कथा सुनाउने कार्य उनीहरूको उमेर वा स्मरणशक्ति घट्ने संकेत होइन, बरु मूल्य र अर्थ नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्ने माध्यम हो। अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा गरिएका अनुसन्धानले देखाएका छन् कि पुस्तान्तर कार्यक्रमहरूले ज्येष्ठ नागरिकहरूको सामाजिक अलगाव घटाउँछन्, उनीहरूको मानसिक स्वास्थ्य सुधार्छन् र जीवनमा उद्देश्य प्रदान गर्छन्। एउटा तथ्यांक अनुसार यस्ता कार्यक्रममा सहभागी ज्येष्ठ नागरिकहरूको जीवन गुणस्तर २० देखि ३० प्रतिशत बढ्छ। युवा पुस्ताका लागि भने यी कथाहरूले सांस्कृतिक ज्ञान, समस्या समाधानको सीप र भावनात्मक समझ विकास गर्छन्। उदाहरणका लागि, स्कूलहरूमा ज्येष्ठ नागरिकहरूसँगको अन्तर्क्रियाले विद्यार्थीहरूको पढाइ, सहानुभूति र ऐतिहासिक समझ बढाएको छ।

नेपालको सन्दर्भमा यो प्रवृत्ति अझ महत्वपूर्ण छ। नेपालमा ज्येष्ठ नागरिकहरूको संख्या द्रुत गतिमा बढ्दै छ। सन् २०२१ को जनगणना अनुसार ६० वर्षमाथिका नागरिकहरूको अनुपात ८.१ प्रतिशत छ र यो २०५० सम्म दोब्बर हुने अनुमान छ। यस अवस्थामा सञ्चारमाध्यमहरूले ज्येष्ठ नागरिकहरूको अनुभवलाई मुख्यधारामा ल्याउनु आवश्यक छ। एजिङ नेपाल जस्ता संस्थाहरूले ज्येष्ठ नागरिकहरूको आवाजलाई रेडियो, टेलिभिजन र अनलाइन मार्फत प्रसारण गरेर युवाहरूलाई उनीहरूको सम्मान गर्न सिकाइरहेका छन्। यस्ता सामग्रीहरूले परिवारभित्रको पुस्तान्तरलाई बलियो बनाउँछन्। उदाहरणका लागि, हजुरबा हजुरआमाले सुनाउने कथाहरूले नातिनातिनालाई जीवनका पाठ सिकाउँछन्, जस्तै कठिनाइको सामना कसरी गर्ने, परिवारको महत्व के हो र समाजप्रतिको जिम्मेवारी के हो।

सञ्चारमाध्यमहरूले ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई सक्रिय राख्ने अर्को तरिका भनेको उनीहरूलाई सहभागी बनाउनु हो। पोडकास्ट, रेडियो टक शो वा अनलाइन भिडियोमा ज्येष्ठ नागरिकहरूले आफ्नो कथा साझा गर्दा उनीहरूको आत्मसम्मान बढ्छ। क्यानाडाको ElderWisdom अभियानले ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई ‘बेन्च’ मा आमन्त्रित गरेर उनीहरूलाई समाजको केन्द्र बनाएको छ। यसले उमेरलाई बाधा होइन, उपहारको रूपमा प्रस्तुत गर्दछ। नेपालमा पनि स्थानीय रेडियोहरूले ज्येष्ठ नागरिक क्लबहरूसँग मिलेर यस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्छन्। यसले ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई घरबाट बाहिर निस्कने र आफ्नो अनुभव साझा गर्ने प्रेरणा दिन्छ।

यी प्रयासहरूले समाजलाई समग्र रूपमा फाइदा पुर्‍याउँछन्। अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि ज्येष्ठ नागरिकहरूसँगको अन्तर्क्रियाले युवाहरूको एकलकट्टापन घटाउँछ, उनीहरूको करियर र जीवन निर्णयमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ। ज्येष्ठ नागरिकहरूका लागि भने यो सक्रियता स्वास्थ्यको लागि राम्रो छ , उनीहरूको दिमाग सक्रिय रहन्छ, डिप्रेसन कम हुन्छ र सामाजिक सम्बन्ध बलियो हुन्छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनले पनि अन्तर्क्रियात्मक कार्यक्रमहरूलाई ज्येष्ठ हेरचाहको महत्वपूर्ण भाग मानेको छ।

ज्येष्ठ नागरिक साथीहरू, तपाईंहरूको अनुभव अमूल्य छ। आजका सञ्चारमाध्यमहरूले तपाईंहरूको कथालाई महत्व दिइरहेका छन्। परिवारसँग कुरा गर्नुहोस्, स्थानीय रेडियो वा क्लबमा आफ्नो अनुभव साझा गर्नुहोस्। युवाहरूलाई जीवनका सिकाइहरू सुनाउनुहोस् उनीहरूले तपाईंहरूबाट धैर्य, प्रेम र जिम्मेवारी सिक्नेछन्। तपाईंहरूको कथाले नयाँ पुस्तालाई मार्गदर्शन दिन्छ र समाजलाई बलियो बनाउँछ।

यो प्रवृत्तिले देखाउँछ कि उमेर भनेको कमजोरी होइन, बरु बुद्धिमत्ताको खानी हो। विभिन्न देशहरूमा सञ्चारमाध्यमहरूले ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई केन्द्रमा राखेर सामग्री तयार पारिरहेका छन्। नेपालमा पनि यो दिशामा अझ बढी काम गर्न सकिन्छ। ज्येष्ठ नागरिकहरूको ज्ञानलाई हस्तान्तरण गर्दा मात्र हामीले साँच्चै समृद्ध समाज निर्माण गर्न सक्छौं। तपाईंहरूको अनुभवले भविष्यको पुस्तालाई उज्यालो बाटो देखाउँछ। त्यसैले, आफूलाई सक्रिय राख्नुहोस्, कथा साझा गर्नुहोस् र समाजको सम्मान प्राप्त गर्नुहोस्। स्वस्थ र सम्मानजनक बुढ्यौली नै हरेक परिवार र समाजको आधार हो।

लेखक वृद्धाश्रम सहयोग समितिको अध्यक्ष हुनुहुन्छ