ज्येष्ठ नागरिकको एक्लोपन र डिप्रेसन घटाउने विश्वव्यापी प्रयास र नेपालले सिक्न सक्ने पाठ

विश्व स्वास्थ्य दिवस अप्रिल ७ मा मनाइएको भोलिपल्ट अप्रिल ८ मा विश्वका धेरै देशहरूमा ज्येष्ठ नागरिकहरूको मानसिक स्वास्थ्य सुधारका लागि सामुदायिक पार्क भेटघाट कार्यक्रमहरू आयोजना गरिएका थिए। यी कार्यक्रमहरूले एक्लोपन र डिप्रेसन जस्ता समस्यालाई कम गर्न पार्कहरूलाई मुख्य स्थल बनाएर ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई एकअर्कासँग भेट्ने, कुराकानी गर्ने, हिँडडुल गर्ने र सामूहिक क्रियाकलापमा सहभागी हुने अवसर प्रदान गरेका थिए। विश्व स्वास्थ्य संगठनले सामाजिक सम्बन्धलाई स्वास्थ्यको महत्वपूर्ण आधार मान्दै यस्ता अभियानहरूलाई प्रोत्साहन दिइरहेको छ। यो अभियानले देखाएको छ कि साधारण भेटघाट र खुला ठाउँको प्रयोगले ज्येष्ठ नागरिकको जीवनमा ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनको हालैको रिपोर्ट अनुसार एक्लोपनले वर्षमा ८ लाख ७१ हजारभन्दा बढी मृत्यु निम्त्याउन सक्छ। यसको प्रभाव १५ वटा चुरोट पिउनु जत्तिकै हानिकारक छ। ज्येष्ठ नागरिकहरूमा यो समस्या झन् गम्भीर छ। विश्वभर ६५ वर्षमाथिका एक तिहाइ ज्येष्ठ नागरिक एक्लोपनबाट प्रभावित छन्। यसले डिप्रेसन, चिन्ता, निद्राको समस्या र डिमेन्सिया बढाउँछ। अप्रिल ८ मा आयोजित यी पार्क भेटघाट कार्यक्रमहरूले ठ्याक्कै यही समस्यालाई लक्षित गरेका थिए। यी कार्यक्रमहरू सानातिना थिएनन्। तिनीहरूले ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई घरबाट बाहिर निस्कने प्रेरणा मात्र दिएनन्, उनीहरूलाई नयाँ साथी बनाउने, पुराना सम्झनाहरू साटासाट गर्ने र शारीरिक रूपमा सक्रिय रहने वातावरण पनि तयार पारेका थिए।

उदाहरणका लागि अमेरिकामा विभिन्न शहरका पार्कहरूमा पिकनिक, कफी च्याट, साझा बगैंचा र हल्का व्यायामका कार्यक्रम राखिएका थिए। शिकागोको एल पासियो कम्युनिटी गार्डेन जस्ता ठाउँमा ज्येष्ठ नागरिकहरूले बगैंचा गर्‍यो, योग र ध्यान गरे र एकअर्कासँग कुराकानी गरे। यो कार्यक्रमले महामारीको समयमा पनि ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई एक्लोपनबाट बचाएको थियो। क्यानाडामा पार्कहरूमा ज्येष्ठ नागरिक क्लबहरूले समूहमा हिँड्ने, गफगाफ गर्ने र सानातिना खेलहरू खेल्ने अभियान चलाइएका थिए। अस्ट्रेलियामा पार्कहरूलाई ज्येष्ठ नागरिकमैत्री बनाएर बेन्चहरू थप्ने, छाया र पानीको व्यवस्था गर्ने र नियमित भेटघाट कार्यक्रम राख्ने गरिएको थियो। युरोपमा जर्मनी र फ्रान्सका पार्कहरूमा ज्येष्ठ नागरिकहरूका लागि खुला भेटघाट, संगीत कार्यक्रम र सामूहिक हिँडडुलको आयोजना गरियो। यी कार्यक्रमहरूमा स्थानीय स्वास्थ्य कार्यकर्ता, स्वयंसेवक र युवा विद्यार्थीहरू पनि सहभागी थिए जसले ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई सहयोग गरे। एसियाली देशहरूमा पनि यस्तै प्रयास भएका थिए। यी सबै कार्यक्रमको मुख्य उद्देश्य ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई सक्रिय राख्नु र उनीहरूको मानसिक स्वास्थ्य सुधार्नु थियो।

यी कार्यक्रमहरू वैज्ञानिक अध्ययनबाट पनि समर्थित छन्। अध्ययनहरूले देखाएका छन् कि नियमित सामाजिक सम्पर्कले डिप्रेसनको जोखिम २० देखि ३० प्रतिशत घटाउँछ। पार्क जस्ता खुला ठाउँहरूले ताजा हावा, हरियाली र आरामदायी वातावरण प्रदान गर्छन् जसले मूड राम्रो बनाउँछ र शारीरिक स्वास्थ्य पनि सुधार्छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनले पार्क, लाइब्रेरी र सामुदायिक केन्द्रहरूलाई सामाजिक पूर्वाधारको रूपमा विकास गर्न सिफारिस गरेको छ। सामाजिक अन्तर्क्रियाले संज्ञानात्मक क्षमता बढाउँछ, चोटपटकबाट छिटो निको पार्छ, खानपान र निद्राको बानी सुधार्छ र रक्तचाप पनि नियन्त्रण गर्छ। एउटा अध्ययन अनुसार व्यापक सामाजिक अन्तर्क्रिया ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई थप सक्रिय बनाउँछ र उनीहरूको सकारात्मक भावना बढाउँछ।

नेपालको सन्दर्भमा यो विषय अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। नेपालमा ज्येष्ठ नागरिकहरूको संख्या द्रुत गतिमा बढ्दै छ। सन् २०२४ मा ६० वर्षमाथिका ज्येष्ठ नागरिक कुल जनसंख्याको १० प्रतिशत थिए र सन् २०५० सम्म यो १६ प्रतिशत पुग्ने अनुमान छ। तर एक्लोपन र डिप्रेसनको समस्या पनि उत्तिकै गम्भीर छ। विभिन्न अध्ययन अनुसार नेपालमा ३८.७ प्रतिशत ज्येष्ठ नागरिकले मध्यम स्तरको एक्लोपन र १६.९ प्रतिशतले गम्भीर एक्लोपन महसुस गर्छन्। ज्येष्ठ अवसादको दर ५२ प्रतिशतसम्म पुगेको छ। काभ्रे जिल्लामा गरिएको एक सर्वेक्षण अनुसार ५३.१ प्रतिशत ज्येष्ठ नागरिकमा अवसाद देखिएको थियो। पाल्पाको तानसेनमा गरिएको अध्ययन अनुसार ३०.६ प्रतिशतमा अवसादका लक्षण, २ प्रतिशतमा क्लिनिकल डिप्रेसन र ८.२ प्रतिशतमा गम्भीर चिन्ता देखिएको थियो।

यो समस्या बढ्नुका मुख्य कारणहरू छन्। बसाइँसराइ, युवा पुस्ताको विदेश पलायन, परिवार संरचनाको परिवर्तन र न्यूक्लियर परिवारको बढ्दो प्रवृत्तिले ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई एक्लो बनाएको छ। ग्रामीण क्षेत्रमा अझ बढी समस्या छ। अशिक्षा, दीर्घरोग, आर्थिक असन्तुष्टि र पारिवारिक समयको कमीले पनि डिप्रेसन बढाएको छ। धेरै ज्येष्ठ नागरिकहरूले आफ्ना छोराछोरी विदेश गएपछि एक्लोपन महसुस गर्छन्। शहरहरूमा पनि व्यस्त जीवनशैलीले उनीहरूलाई उपेक्षा गरिएको महसुस हुन्छ। राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग र स्वास्थ्य मन्त्रालयका रिपोर्टहरूले पनि ज्येष्ठ नागरिकको मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने बताएका छन्। तर अहिलेसम्म नेपालमा यस्ता सामुदायिक पार्क भेटघाट कार्यक्रमहरू नियमित रूपमा सञ्चालन भएका छैनन्। 

तर केहि प्रयास भएका छन् 

• एक्लोपन हटाउन 'दिवा सेवा': नेपालका विभिन्न स्थानहरूमा ज्येष्ठ नागरिकहरूको लागि दिवा सेवा कार्यक्रम सञ्चालन गरिँदै आएको छ, जहाँ उनीहरूले धार्मिक र सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूमा सहभागी भई समय बिताउन सक्छन्।
• मनोसामाजिक परामर्श र योग: ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई मानसिक रूपमा स्वस्थ राख्न मनोसामाजिक परामर्श र योग अभ्यास जस्ता कार्यक्रमहरू पनि सञ्चालन हुने गरेका छन्।
• डिप्रेसनबारे चेतना: राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक महासंघले 'डिप्रेसनबारे कुरा गरौं' जस्ता अभियानहरू मार्फत मानसिक स्वास्थ्यको महत्त्व झल्काउने काम गरिरहेको छ।
• स्वास्थ्य सेवाको पहुँच: ज्येष्ठ नागरिकहरूको लागि छुट्टै स्वास्थ्य केन्द्रहरू पनि सञ्चालनमा आएका छन्, जसले उनीहरूको मानसिक र शारीरिक परीक्षणलाई प्राथमिकता दिन्छन्। [1, 2, 3, 4, 5]

यस्ता सामुदायिक प्रयासहरूले ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई एक्लो महसुस हुन नदिन र उनीहरूको जीवनमा खुसी ल्याउन मद्दत पुर्‍याउँछन्। 

[१] https://khabarhub.com

[२] https://www.nepalviews.com

[३] https://deshsanchar.com

[४] https://annapurnapost.com

[५] https://www.facebook.com

नेपालले युरोप, अमेरिका र अस्ट्रेलियाबाट ठूलो पाठ सिक्न सक्छ। हाम्रा शहर र गाउँका पार्कहरूलाई ज्येष्ठ नागरिकमैत्री बनाउन सकिन्छ। काठमाडौंको रत्नपार्क, पोखराको फेवाताल किनार, विराटनगरका हरियाली ठाउँहरू वा स्थानीय वडाका खुला मैदानहरूलाई मुख्य स्थल बनाउन सकिन्छ। स्थानीय सरकार, स्वास्थ्य कार्यालय, ज्येष्ठ नागरिक क्लब र स्वयंसेवी संस्थाहरूसँग मिलेर हप्तामा एक पटक पार्क भेटघाट कार्यक्रम राख्न सकिन्छ। कार्यक्रममा ज्येष्ठ नागरिकहरूले समूहमा हिँडडुल गर्ने, पुराना कथा सुनाउने, हल्का योग र व्यायाम गर्ने, साझा बगैंचा गर्ने र सानातिना खेलहरू खेल्ने व्यवस्था गर्न सकिन्छ। युवा विद्यार्थी र स्वयंसेवकहरूलाई पनि सहभागी बनाउन सकिन्छ जसले ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई सहयोग गर्छन् र पुस्तान्तरको पुल बन्छन्।

सुझाबहरू धेरै छन्। पहिलो, स्थानीय तहले बजेट छुट्याएर ज्येष्ठ नागरिक क्लबहरूसँग मिलेर नियमित कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ। दोस्रो, पार्कहरूलाई सुधार्नु पर्छ – बेन्चहरू थप्ने, छाया र पानीको व्यवस्था गर्ने, शौचालय र आरामदायी ठाउँ बनाउने। तेस्रो, स्वास्थ्य कार्यकर्ताहरूले कार्यक्रममा ज्येष्ठ नागरिकको स्वास्थ्य जाँच र मानसिक स्वास्थ्य परामर्श पनि दिन सक्छन्। चौथो, परिवारहरूलाई पनि सहभागी बनाउनु पर्छ जसले उनीहरूलाई ज्येष्ठ नागरिकसँग समय बिताउन प्रेरित गर्छ। पाँचौं, यस्ता कार्यक्रमहरूलाई रेडियो, टेलिभिजन र सामाजिक सञ्जाल मार्फत प्रचार गर्नु पर्छ जसले धेरै ज्येष्ठ नागरिकलाई पुग्छ। छैटौं, स्कूल र कलेजहरूसँग मिलेर युवा पुस्तालाई ज्येष्ठ नागरिकसँग अन्तर्क्रिया गर्न लगाउनु पर्छ। सातौं, दीर्घरोग भएका ज्येष्ठ नागरिकका लागि विशेष कार्यक्रम राख्नु पर्छ। आठौं, महिलाहरू ज्येष्ठ नागरिकमा बढी प्रभावित हुने भएकाले उनीहरूलाई प्राथमिकता दिनु पर्छ।

ज्येष्ठ नागरिक साथीहरूका लागि व्यावहारिक सुझाबहरू पनि छन्। नियमित रूपमा नजिकको पार्क वा सामुदायिक ठाउँमा जानुहोस्। परिवारका सदस्य वा छिमेकीसँग सँगै हिँड्नुहोस्। स्थानीय ज्येष्ठ क्लब वा स्वास्थ्य केन्द्रमा जोडिनुहोस् र पार्क भेटघाट कार्यक्रममा सहभागी हुनुहोस्। आफ्नो अनुभव र कथा युवा पुस्तासँग साटासाट गर्नुहोस्। यसले उनीहरूलाई पनि सिकाउँछ र तपाईंलाई उद्देश्य दिन्छ। दैनिक हल्का व्यायाम, स्वस्थ खानपान र नियमित स्वास्थ्य जाँचलाई निरन्तरता दिनुहोस्। यदि एक्लोपन वा डिप्रेसनको महसुस भए तुरुन्तै परिवार वा डाक्टरसँग कुरा गर्नुहोस्। औषधि सेवन अनुशासन कायम राख्नुहोस् र सामाजिक क्रियाकलापमा सक्रिय रहनुहोस्।

यी कार्यक्रमहरूको दीर्घकालीन फाइदा ठूलो छ। एक्लोपन घटाउँदा डिप्रेसन कम हुन्छ, शारीरिक स्वास्थ्य सुधार्छ र जीवन गुणस्तर बढ्छ। नेपाल जस्तो देशमा जहाँ परिवार संरचना परिवर्तन हुँदै छ यस्ता सामुदायिक प्रयासले समाजलाई एकजुट राख्छ। स्थानीय तहले यस्ता कार्यक्रमलाई नीतिगत रूपमा समावेश गर्न सक्छ। महिला बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालयले पनि यस्ता अभियानलाई राष्ट्रिय स्तरमा विस्तार गर्न सक्छ।

यो अभियानले देखाएको छ कि सानो प्रयासले ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ। ज्येष्ठ नागरिक साथीहरू, तपाईंहरू एक्लो होइनौ। पार्कमा भेटौं, कुरा गरौं र सँगै स्वस्थ बुढ्यौली बिताऔं। नेपालले पनि युरोप र अमेरिकाको जस्तै सामुदायिक पार्क भेटघाट कार्यक्रम अपनाएर आफ्ना ज्येष्ठ नागरिकलाई सम्मानजनक र खुशीपूर्ण जीवन दिन सक्छ। स्वस्थ मानसिक स्वास्थ्य नै लामो र सुखी जीवनको आधार हो। परिवार, समाज र सरकार मिलेर यो अभियानलाई निरन्तरता दिनु पर्छ।

फोटो ए आइको सहयोग मा