गाजा लगायत युद्धग्रस्त क्षेत्रमा ज्येष्ठ नागरिकहरूको स्वास्थ्य सेवामा अवरोध

युद्धग्रस्त क्षेत्रहरूमा ज्येष्ठ नागरिकहरूले स्वास्थ्य सेवा र मानवीय सहायताको पहुँचमा गम्भीर अवरोध भोगिरहेको तथ्य विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय रिपोर्टहरूले सार्वजनिक गरेका छन्। विशेष गरी गाजा क्षेत्रमा जारी द्वन्द्वले ज्येष्ठहरूको शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्यलाई अत्यन्त प्रभावित पारेको छ। हेल्पएज इन्टरनेसनलको फेब्रुअरी २०२६ मा प्रकाशित रिपोर्ट ‘पुश्ड बियन्ड देयर लिमिट्स : द सर्भाइभल अफ ओल्डर पिपल इन गाजा’ ले ४१६ जना ज्येष्ठ नागरिकहरूको सर्वेक्षणमा आधारित तथ्याङ्क प्रस्तुत गरेको छ जसले देखाउँछ कि ८१ प्रतिशत ज्येष्ठहरू दीर्घरोगबाट पीडित छन् तर उनीहरूलाई आवश्यक औषधि र उपचारको पहुँच अत्यन्त सीमित छ।

यो रिपोर्ट अनुसार गाजाका ज्येष्ठहरूले औषधि पहुँचमा ठूलो समस्या भोगिरहेका छन्। ९ प्रतिशतले औषधि कहिल्यै पाउन सकेका छैनन् भने १८ प्रतिशतले विरलै मात्र पाएका छन्। ४२ प्रतिशतले कहिलेकाहीँ मात्र पहुँच पाएको बताएका छन्। यसैगरी ६८ प्रतिशत ज्येष्ठहरूले औषधिको अभावमा आफ्नो उपचार घटाएका वा पूर्ण रूपमा रोकेका छन्। स्वास्थ्य सेवाको उपलब्धतामा पनि ठूलो कमी देखिएको छ। मात्र १७ प्रतिशत ज्येष्ठहरूले पूर्ण स्वास्थ्य सेवा पाएको रिपोर्ट गरेका छन् भने एक चौथाईभन्दा बढीले सेवा नै उपलब्ध नभएको बताएका छन्। दीर्घरोगको उपचार सबैभन्दा बढी छुट्ने सेवाको रूपमा उल्लेख गरिएको छ।

यो संकटको मुख्य कारण युद्धले स्वास्थ्य प्रणालीलाई ध्वस्त बनाएको हो। विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) र संयुक्त राष्ट्रका विभिन्न रिपोर्टहरू अनुसार गाजामा ३६ वटा अस्पतालमध्ये मात्र १८ देखि २० वटा आंशिक रूपमा सञ्चालनमा छन्। ९४ प्रतिशत अस्पतालहरू क्षतिग्रस्त भएका छन्। प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रहरूको अवस्था पनि उस्तै छ। औषधि तथा चिकित्सा सामग्रीको अभाव अत्यधिक छ। गाजाको स्वास्थ्य मन्त्रालयले डिसेम्बर २०२५ मा रिपोर्ट गरेको अनुसार आवश्यक औषधिमध्ये आधाभन्दा बढी स्टकमा छैनन्। चिकित्सा उपकरण, ल्याबोरेटरी रिएजेन्ट र पुनर्स्थापना सामग्रीको पनि ठूलो कमी छ।

ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई यो संकट अझ बढी प्रभावित बनाउने अर्को कारण बारम्बार विस्थापन हो। हेल्पएज रिपोर्ट अनुसार ७९ प्रतिशत ज्येष्ठहरू तीन वा बढी पटक विस्थापित भएका छन्। ७६ प्रतिशत ज्येष्ठहरू अहिले तम्बू वा अत्यधिक भीडभाड भएको अस्थायी आश्रयमा बसिरहेका छन्। यस्ता अवस्थामा हिँडडुल गर्न कठिन हुने, शौचालय तथा पानीको अभाव र पोषणयुक्त खानाको कमीले उनीहरूको स्वास्थ्य थप बिग्रिएको छ। ज्येष्ठ महिलाहरू र अपांगता भएकाहरूमा यो समस्या अझ बढी देखिएको छ। उनीहरूले सहायता प्राप्त गर्न पनि बढी कठिनाइ भोगेका छन्।

मानवीय सहायताको पहुँचमा पनि ठूलो बाधा छ। इजरायली प्राधिकरणबाट सहायता तथा चिकित्सा सामग्री भित्र्याउनमा प्रतिबन्ध लगाइएको छ। इन्धन, औषधि र ‘डुअल युज’ सामग्रीको प्रवेशमा कडाइले स्वास्थ्य सेवालाई थप प्रभावित पारेको छ। संयुक्त राष्ट्र मानवीय मामिला समन्वय कार्यालय (OCHA) को मार्च २०२६ को रिपोर्ट अनुसार स्वास्थ्य सेवामा इन्धन निर्भरता, क्षतिग्रस्त पूर्वाधार र चिकित्सा सामग्रीको सीमित प्रवेश मुख्य चुनौती बनेको छ। १८,५०० भन्दा बढी बिरामीहरू (जसमध्ये धेरै ज्येष्ठहरू) लाई जीवनरक्षक उपचारका लागि गाजाबाहिर निकासी आवश्यक छ तर यो प्रक्रिया अत्यन्त ढिलो र सीमित छ।

यो संकटले ज्येष्ठहरूको मानसिक स्वास्थ्यलाई पनि गम्भीर असर पारेको छ। रिपोर्टहरूमा उल्लेख गरिए अनुसार खाना अभाव, निरन्तर विस्थापन र उपचारको कमीले चिन्ता, उदासी र एक्लोपन बढाएको छ। ७७ प्रतिशत ज्येष्ठहरूले यस्ता मानसिक समस्याले आफ्नो भोक र स्वास्थ्यलाई प्रभावित पारेको बताएका छन्। अमनेस्टी इन्टरनेसनलले फेब्रुअरी २०२६ मा जारी गरेको विज्ञप्तिमा यो संकटलाई ‘अनदेखा गरिएको स्वास्थ्य संकट’ भनेको छ। यसले ज्येष्ठहरूको स्वास्थ्य र जीविकालाई प्रत्यक्ष प्रभावित पारेको र सहायताको प्रवेशमा प्रतिबन्धलाई ‘अमानवीय’ भनेर आलोचना गरेको छ।

गाजा मात्र होइन, यस्ता समस्या अन्य युद्धग्रस्त क्षेत्रहरूमा पनि देखिन्छन्। युक्रेनमा २०२५ मा स्वास्थ्य सेवामा आक्रमण २० प्रतिशत बढेको WHO ले रिपोर्ट गरेको छ। ज्येष्ठहरूले औषधि पहुँचमा ठूलो समस्या भोगिरहेका छन्। ८० प्रतिशत युक्रेनीहरूले आवश्यक औषधि पाउन नसकेको बताएका छन्। सुडान जस्ता अन्य द्वन्द्व क्षेत्रमा पनि ज्येष्ठहरूको स्वास्थ्य सेवा र सहायताको पहुँच सीमित छ। युद्धले स्वास्थ्य पूर्वाधार ध्वस्त बनाउँदा दीर्घरोगी ज्येष्ठहरू सबैभन्दा बढी जोखिममा पर्छन्।

यी रिपोर्टहरूले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई ज्येष्ठ नागरिकहरूको आवश्यकतालाई विशेष ध्यान दिन आह्वान गरेका छन्। हेल्पएज इन्टरनेसनलका अनुसार ज्येष्ठहरूको आवश्यकता मानवीय योजनामा अक्सर ओझेलमा पर्छ तर उनीहरूको स्वास्थ्य र सम्मानित जीवनको अधिकारलाई सुनिश्चित गर्नु आवश्यक छ। सहायता प्रवेश खुला गर्न, चिकित्सा सामग्री आपूर्ति बढाउन र ज्येष्ठ-केन्द्रित कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्ने माग गरिएको छ।

नेपाल जस्ता देशहरूबाट पनि यो संकटप्रति ध्यान दिइनुपर्ने अवस्था छ। विश्वव्यापी रूपमा युद्धग्रस्त क्षेत्रका ज्येष्ठहरूको स्वास्थ्य संकट बढ्दै गएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय कानुनअनुसार युद्धमा पनि नागरिकहरूको स्वास्थ्य अधिकार संरक्षण गर्नुपर्ने दायित्व छ। तर वास्तविकता भिन्न छ। ज्येष्ठहरूले बारम्बार विस्थापन, औषधिको अभाव र स्वास्थ्य सेवाको कमीले जीवन मृत्युको दोसाँधमा बिताइरहेका छन्।

समग्रमा गाजा लगायत युद्धग्रस्त क्षेत्रमा ज्येष्ठ नागरिकहरूको स्वास्थ्य सेवामा रहेको अवरोधले मानवीय संकटलाई थप गहिरो बनाएको छ। HelpAge International, Amnesty International, WHO र OCHA जस्ता संस्थाहरूका रिपोर्टहरूले यो तथ्य स्पष्ट पारेका छन्। अब यो संकटलाई सम्बोधन गर्न तत्काल कदम चाल्नु आवश्यक छ जसले ज्येष्ठहरूको जीवन रक्षाको लागि सहायता र उपचारको ढोका खोलोस्। ज्येष्ठ नागरिकहरू युद्धका सबैभन्दा कमजोर शिकार बन्दै गएका छन् तर उनीहरूको आवाजलाई सुनिनु जरुरी छ।