बुढ्यौलीको बोझ: हराएको सम्मान

एउटा कथा प्रस्तुत गर्दैछु, जसले नेपालको ज्येष्ठ नागरिकसम्बन्धी ऐन-कानुनलाई समेट्छ र सुविधा नपाएको कारणले उनीहरूले भोग्नुपरेको दुखलाई चित्रण गर्छ।

हिमालको काखमा अवस्थित एउटा सानो गाउँ, जहाँ हरियाली र शीतल हावाले मानिसको मनलाई शान्ति दिन्थ्यो। त्यही गाउँको एउटा कुनामा सानो काठको घर थियो, जहाँ ७८ वर्षीय हरिप्रसाद बसेका थिए। उनको जीवनको अधिकांश समय गाउँको स्कूलमा शिक्षकको रूपमा बितेको थियो। उनले गाउँका दर्जनौं पुस्तालाई पढाए, तर आज उनको अवस्था यस्तो थियो कि उनलाई आफ्नै जीवनको बोझ बोकिरहन गाह्रो भइरहेको थियो। हरिप्रसादको कथा केवल उनको मात्र होइन, यो नेपालका हजारौं ज्येष्ठ नागरिकको साझा कथा हो—जो कानुनमा लेखिएका अधिकार र सुविधाबाट वञ्चित छन्।हरिप्रसादको जीवनको पृष्ठभूमिहरिप्रसादको जन्म त्यही गाउँमा भएको थियो। उनको बुवा गाउँको मुखिया थिए, र उनले सानैदेखि शिक्षाको महत्त्व बुझेका थिए। २०१५ सालमा उनले शिक्षकको जागिर सुरु गरे। त्यतिबेला गाउँमा स्कूल भनेको एउटा सानो झुपडी थियो, जहाँ उनले बच्चाहरूलाई खुला आकाशमुनि पढाउँथे। उनको मेहनतले गाउँमा धेरैले अक्षर चिने, र उनको सम्मान गाउँभरि फैलियो। उनले आफ्नो जीवनको सुनौलो समय गाउँको विकासमा लगाए। उनकी श्रीमती शान्तिले पनि उनलाई हरेक कदममा साथ दिइन्। उनीहरूका दुई छोरा र एउटी छोरी थिए। तर समय बित्दै जाँदा जीवनले कोल्टे फे¥यो। शान्तिको १५ वर्षअघि मृत्यु भयो, र छोराछोरीले आ-आफ्नो बाटो समाते। ठूलो छोरो अमेरिका गयो, कान्छो छोरो काठमाडौंमा बस्यो, र छोरीको बिहे गरेर पर गाउँ गइन्। हरिप्रसाद एक्लै भए।उनको उमेर बढ्दै जाँदा शरीर कमजोर हुँदै गयो।

आँखाको ज्योति कम भयो, कान कम सुन्न थाले, र हिँड्न पनि गाह्रो हुन थाल्यो। तर उनको मनमा एउटा आशा थियो—नेपालको सरकारले ज्येष्ठ नागरिकका लागि बनाएको कानुनले उनको बुढेसकाललाई सहज बनाइदिनेछ। उनले सुनेका थिए, ज्येष्ठ नागरिक ऐन, २०६३ ले हरेक ६० वर्षभन्दा माथिका नागरिकलाई सम्मान, सुरक्षा, र सुविधाको ग्यारेन्टी गर्छ। तर व्यवहारमा यो कागजको किताबमा मात्र सीमित भएको उनले पछि थाहा पाए।कानुनमा लेखिएको अधिकार, तर कहाँ छ सुविधा?नेपालको ज्येष्ठ नागरिक ऐन, २०६३ ले ज्येष्ठ नागरिकको हकहितको संरक्षण गर्न विभिन्न व्यवस्था गरेको छ। ऐनको दफा ४ मा उल्लेख छ कि ज्येष्ठ नागरिकलाई परिवार र समाजमा सम्मानजनक जीवन बिताउने अधिकार छ। दफा ५ मा स्वास्थ्य सेवा, सामाजिक सुरक्षा भत्ता, र यातायातमा छुटको व्यवस्था छ। त्यस्तै, दफा ६ ले ज्येष्ठ नागरिकलाई परिवारले पाल्नुपर्ने र उनीहरूलाई उपेक्षा गर्न नपाइने कुरा उल्लेख गर्छ। सामाजिक सुरक्षा ऐन, २०७५ ले पनि हरेक ६० वर्ष माथिका नागरिकलाई मासिक भत्ता दिने व्यवस्था गरेको छ, र ७० वर्ष माथिकालाई स्वास्थ्य बिमा पनि उपलब्ध गराउने उल्लेख छ। यी सबै कुरा सुन्दा हरिप्रसादको मनमा आशा पलाएको थियो।तर यी कानुनको कार्यान्वयनको अवस्था हेर्दा उनको आशा निराशामा बदलियो। गाउँमा स्वास्थ्य चौकी थियो, तर त्यहाँ न डाक्टर भेटिन्थे, न त औषधि। ऐनमा लेखिएको स्वास्थ्य सेवाको छुट उनले कहिल्यै पाएनन्। सामाजिक सुरक्षा भत्ता मासिक ४,००० रुपैयाँको व्यवस्था भए पनि त्यो लिन उनी हरेक तीन महिनामा वडा कार्यालय धाउनुपर्थ्यो। त्यहाँ कर्मचारीले "बजेट आएको छैन" भन्ने जवाफ दिन्थे। कहिलेकाहीँ त उनको नाम सूचीबाटै हराउँथ्यो, र फेरि प्रमाण जुटाउन उनी गाउँका बुढापाकासँग हारगुहार गर्नुपर्थ्यो। यातायातमा ५०% छुटको व्यवस्था थियो, तर गाउँमा बस कहाँ चल्थ्यो र? काठमाडौं जान बस चढ्नुपरे पनि चालकले "यो सुविधा हामीलाई थाहा छैन" भन्दै टिकटको पूरा पैसा असुल्थे।हरिप्रसादको दैनिकी: एक्लोपन र अभावको कथाहरिप्रसादको दिनचर्या एउटा दुखद नियमिततामा बदलिएको थियो। बिहान उज्यालो नहुँदै उनी ओछ्यानबाट उठ्थे। उनको पुरानो काठको घर चिसोले भरिएको हुन्थ्यो। आगो बाल्न दाउरा लिन उनले गाउँको जंगलसम्म हिँड्नुपर्थ्यो, तर कमजोर खुट्टाले उनलाई त्यहाँसम्म पु¥याउन गाह्रो थियो। छिमेकीका छोराछोरीले कहिलेकाहीँ दाउरा ल्याइदिन्थे, तर उनीहरूलाई पनि आफ्नै कामको चटारो हुन्थ्यो।उनको खाना भनेको एउटा सानो थालमा भात, दाल र साग थियो। तर साग किन्न पनि पैसा चाहिन्थ्यो, र उनको हातमा कहिलेकाहीँ त महिनाको ५०० रुपैयाँ पनि बाँकी रहँदैनथ्यो। सामाजिक सुरक्षा भत्ताको पैसा लिन जाँदा बाटोमै खर्च भइदिन्थ्यो—कहिले औषधिमा, कहिले बसको भाडामा। उनको एउटा छोरो अमेरिकामा थियो, तर उसले बुवालाई सम्झने फुर्सद कहिल्यै निकालेन। कान्छो छोरो काठमाडौंमा आफ्नो परिवारसँग व्यस्त थियो। छोरीले कहिलेकाहीँ फोन गर्थिन्, तर उनको पनि आफ्नै समस्या थिए। हरिप्रसादले आफ्ना सन्तानलाई दोष दिन चाहँदैनथे, तर मनमनै सोच्थे, "मैले यिनीहरूलाई हुर्काउन कति दुख गरेँ, तर आज म एक्लै किन छु?"कानुनको कार्यान्वयनमा भएको कमजोरीहरिप्रसादको कथामा मात्र होइन, नेपालका धेरै ज्येष्ठ नागरिकले यस्तै समस्या भोगिरहेका छन्। ज्येष्ठ नागरिक ऐन, २०६३ मा परिवारले ज्येष्ठ नागरिकको हेरचाह गर्नुपर्ने उल्लेख छ, र यदि कसैले यो जिम्मेवारी पूरा गरेन भने सजायको व्यवस्था पनि छ। तर यो नियम कति पटक लागू भएको छ? हरिप्रसादका छोराहरूले उनलाई एक्लै छोडे, तर उनीहरूविरुद्ध उजुरी गर्न हरिप्रसाद कहाँ जाऊन्? वडा कार्यालयमा गएर उनले "मेरा छोराले मलाई हेरेनन्" भनेर भन्यो भने कसले सुनिदिन्छ र? कर्मचारीहरूले "यो त परिवारको कुरा हो, हामी के गर्न सक्छौँ?" भन्ने जवाफ दिन्छन्।त्यस्तै, ऐनमा ज्येष्ठ नागरिकका लागि विशेष स्वास्थ्य सेवा र औषधिको व्यवस्था छ। तर हरिप्रसादको गाउँमा स्वास्थ्य चौकीमा सिटामोलबाहेक अरू केही भेटिँदैनथ्यो। उनको दुखाइको औषधि लिन काठमाडौं जानुपर्थ्यो, तर त्यहाँ पुग्ने पैसा र शक्ति दुवै उनमा थिएन। सामाजिक सुरक्षा नियमावली, २०७५ अनुसार ७० वर्ष माथिकालाई निःशुल्क स्वास्थ्य बिमा हुन्छ, तर यो सुविधा लिन हरिप्रसादले कहाँ गएर फारम भर्ने? गाउँमा कसैलाई यो नियमको जानकारी थिएन, र वडा कार्यालयका कर्मचारीले पनि "हामीलाई थाहा छैन" भन्ने जवाफ दिए।एउटा घटना: हरिप्रसादको अपमानएउटा दिन हरिप्रसादको जीवनमा एउटा यस्तो घटना भयो, जसले उनको मन भाँचिदियो। उनको गाउँमा एउटा सामुदायिक भवन बनाउन पैसा उठाउने योजना बन्यो। गाउँलेहरूले सबैबाट चन्दा मागे। हरिप्रसादको घरमा पनि दुई जना युवा आए। उनीहरूले भने, "हजुरबा, तपाईंले पनि केही दिनुपर्छ नि। तपाईंको छोरो त अमेरिकामा छ, पैसा पठाउँछ होला नि।" हरिप्रसादले लज्जित हुँदै भने, "मसँग त केही छैन बाबु, मलाई त भत्ता पनि आउँदैन नियमित।" ती युवाले हाँस्दै भने, "ए हजुरबा, तपाईं त बेकार भएर बस्नुभएछ त। हामीलाई लाग्यो, तपाईंसँग धेरै पैसा होला।"यो कुराले हरिप्रसादको आत्मसम्मानमा ठूलो चोट पु¥यायो। उनले सोचे, "मैले यो गाउँका लागि जिन्दगीभर मेहनत गरेँ, तर आज मलाई यस्तो अपमान सहनुप¥यो।" उनले त्यो रात भोकै सुत्नुप¥यो, किनभने उनको घरमा खानेकुरा पनि थिएन। कानुनमा लेखिएको सम्मानजनक जीवन उनको लागि केवल एउटा सपना बन्यो।हरिप्रसादको अन्तिम आशाहरिप्रसादको जीवनमा एउटा सानो आशाको किरण तब देखियो, जब गाउँमा एउटा गैरसरकारी संस्थाले ज्येष्ठ नागरिकको अवस्था बुझ्न सर्वेक्षण गर्न थाल्यो। उनीहरू हरिप्रसादको घरमा पनि आए। उनले आफ्ना सबै दुख सुनाए। संस्थाका प्रतिनिधिले भने, "हजुरको कुरा हामी सरकारसम्म पु¥याउँछौँ। तपाईंले पाउनुपर्ने सुविधा नपाउनु गलत हो। हामी यो कुरा उठाउँछौँ।" हरिप्रसादको मनमा फेरि एउटा आशा पलायो। उनले सोचे, "सायद अब मेरो दुखको सुनुवाइ हुन्छ।"तर महिनौँ बिते, र कुनै परिवर्तन आएन। संस्थाले पनि उनलाई बिर्सियो। उनको स्वास्थ्य झन् बिग्रँदै गयो। एक दिन उनी दाउरा लिन जंगल जाँदा लडेर घाइते भए। छिमेकीले उनलाई घरसम्म ल्याइदिए, तर औषधि गर्न पैसा थिएन। उनले आफ्नो छोरालाई फोन गरे, तर जवाफ आएन। उनको मनमा एउटा कुरा बारम्बार आउन थाल्यो— "यो देशमा ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान र सुविधा केवल कागजमा लेखिएको छ, हाम्रो जीवनमा होइन।"निष्कर्ष: हरिप्रसादको कथाको सन्देशहरिप्रसादको कथा एउटा व्यक्तिको मात्र होइन, यो नेपालका लाखौँ ज्येष्ठ नागरिकको साझा पीडा हो। ज्येष्ठ नागरिक ऐन, २०६३ र सामाजिक सुरक्षा ऐन, २०७५ ले सुन्दर सपना देखाए पनि त्यसको कार्यान्वयनमा भएको कमजोरीले हरिप्रसादजस्ता व्यक्तिहरूको जीवन अन्धकारमय बनाएको छ। सरकारले नीति बनायो, तर त्यसलाई गाउँ-गाउँसम्म पु¥याउने संयन्त्र बनाउन सकेन। परिवारले पनि आफ्नो जिम्मेवारी बिर्सियो, र समाजले पनि ज्येष्ठ नागरिकलाई बोझ ठान्न थाल्यो।हरिप्रसादको जीवनको अन्तिम दिनसम्म उनले एउटै प्रश्न सोधिरहे— "मैले यो देश र समाजका लागि धेरै गरेँ, तर मेरो बुढेसकालमा मलाई किन यस्तो दुख दिइयो?" उनको यो प्रश्नको जवाफ कानुनका किताबमा छैन, यो सरकार, समाज र हामी सबैको मनभित्र खोज्नुपर्छ। जबसम्म हामीले ज्येष्ठ नागरिकलाई सम्मान र सुविधा व्यवहारमा दिन सक्दैनौँ, तबसम्म हरिप्रसादहरूको कथा दोहोरिरहनेछ।यो कथा हरिप्रसादको जीवनमार्फत ज्येष्ठ नागरिकको दुख र कानुनको कमजोरीलाई चित्रण गर्छ।