आयरल्याण्डका वृद्धवृद्धाहरूले सबैभन्दा बढी स्वस्थ

युरोपेली तथ्याङ्क कार्यालय (Eurostat) ले सञ्चालन गरेको स्वास्थ्य सर्वेक्षणले युरोपेली संघ (EU) का ज्येष्ठ नागरिकहरूको स्वास्थ्य अवस्थाबारे महत्वपूर्ण तथ्याङ्क प्रस्तुत गरेको छ। सन् २०२४ को तथ्याङ्क अनुसार ६५ वर्षमाथिका ज्येष्ठ नागरिकहरू मध्ये मात्र ४० प्रतिशतले आफ्नो स्वास्थ्यलाई ‘धेरै राम्रो’ वा ‘राम्रो’ मानेका छन्। यो तथ्याङ्कले युरोपमा वृद्धावस्था स्वास्थ्यको चुनौतीलाई उजागर गर्दछ। सर्वेक्षणमा आयरल्याण्डका ज्येष्ठ नागरिकहरूले सबैभन्दा बढी सकारात्मक स्वास्थ्य धारणा राखेका छन् जसमा ६२ प्रतिशतले आफूलाई स्वस्थ महसुस गरेका छन्। यो Eurostat को EU-SILC (European Union Statistics on Income and Living Conditions) सर्वेक्षणमा आधारित छ जुन प्रत्येक वर्ष युरोपेली देशहरूमा घरपरिवार स्तरमा सञ्चालन हुन्छ। यस सर्वेक्षणमा सहभागीहरूलाई ‘तपाईंको स्वास्थ्य सामान्य रूपमा कस्तो छ?’ भन्ने प्रश्न सोधिन्छ र विकल्पहरू ‘धेरै राम्रो, राम्रो, मध्यम, नराम्रो, धेरै नराम्रो’ हुन्छन्। यो subjective मूल्याङ्कन हो तर यसले वास्तविक स्वास्थ्य अवस्था, जीवन गुणस्तर र मृत्युदरसँग निकट सम्बन्ध राख्छ।

Eurostat को ताजा समाचार अनुसार समग्र EU मा १६ वर्षमाथिका ६८.५ प्रतिशत जनसंख्याले आफ्नो स्वास्थ्यलाई धेरै राम्रो वा राम्रो मानेका छन् तर उमेर बढ्दै जाँदा यो प्रतिशत घट्दै जान्छ। १६ देखि २४ वर्षका युवाहरूमा यो ९१.३ प्रतिशत छ भने ५५ देखि ६४ वर्षका मध्ये ६१.१ प्रतिशतले सकारात्मक मूल्याङ्कन गरेका छन्। ६५ वर्षमाथि पुगेपछि यो ४० प्रतिशतमा झरेको छ। यो प्रवृत्तिले वृद्धावस्थामा स्वास्थ्य समस्या बढ्ने र आत्म-मूल्याङ्कन घट्ने कुरालाई देखाउँछ। सर्वेक्षणले देखाए अनुसार ज्येष्ठहरूमा स्वास्थ्य धारणाको भिन्नता देश अनुसार ठूलो छ। आयरल्याण्डमा ६२ प्रतिशत ज्येष्ठ नागरिकले स्वास्थ्य राम्रो मानेका छन् जसले उनीहरूलाई EU मा शीर्ष स्थान दिएको छ। त्यसपछि बेल्जियममा ५७.४ प्रतिशत र लक्जेम्बर्गमा ५६.८ प्रतिशत छ। यी देशहरूमा ज्येष्ठ स्वास्थ्य राम्रो रहनुको पछाडि राम्रो स्वास्थ्य प्रणाली, सक्रिय जीवनशैली र सामाजिक समर्थन मुख्य कारण मानिन्छ।

अर्कोतर्फ सबैभन्दा कम प्रतिशत लिथुआनियामा १२.५ प्रतिशत, लाट्भियामा १३.१ प्रतिशत र पोर्चुगलमा १९.१ प्रतिशत मात्र छ। यी देशहरूमा ज्येष्ठहरूले आफ्नो स्वास्थ्यलाई नकारात्मक रूपमा मूल्याङ्कन गरेको देखिन्छ जसले पूर्वी युरोपेली देशहरूमा सामाजिक-आर्थिक असमानता, स्वास्थ्य सेवा पहुँच र जीवनशैलीका चुनौतीहरूलाई संकेत गर्दछ। Eurostat को पुराना रिपोर्टहरू जस्तै सन् २०१८ को ‘Ageing Europe’ रिपोर्टमा पनि आयरल्याण्ड शीर्षमा थियो जहाँ ६८.३ प्रतिशत ज्येष्ठले स्वास्थ्य राम्रो मानेका थिए। यो प्रवृत्ति निरन्तर छ जसले आयरल्याण्डको स्वास्थ्य नीतिलाई प्रभावकारी देखाउँछ।

यो तथ्याङ्कलाई थप गहिराइमा बुझ्नु आवश्यक छ। EU-SILC सर्वेक्षणले लिङ्ग, आय, शिक्षा र बसोबास क्षेत्र अनुसार पनि विभाजन गर्दछ। सामान्य रूपमा पुरुषहरूले महिलाभन्दा आफ्नो स्वास्थ्यलाई राम्रो मूल्याङ्कन गर्छन् तर आयरल्याण्डमा यो अन्तर न्यून छ। आयरल्याण्डका ज्येष्ठ महिलाहरूले पनि पुरुष जत्तिकै सकारात्मक धारणा राखेका छन् जसले समान स्वास्थ्य सेवा र सामाजिक समानतालाई देखाउँछ। आय स्तर अनुसार हेर्दा उच्च आय भएकाहरूमा स्वास्थ्य राम्रो महसुस गर्ने प्रतिशत बढी छ। EU मा ज्येष्ठहरूको पहिलो आय क्विन्टाइल (सबैभन्दा कम आय) मा ३० प्रतिशतभन्दा कमले स्वास्थ्य राम्रो मानेका छन् भने पाँचौं क्विन्टाइल (उच्च आय) मा ५२ प्रतिशतभन्दा बढी छ। यो असमानता स्वास्थ्य सेवाको पहुँच, पोषण र व्यायाममा निर्भर गर्दछ।

शिक्षा स्तरले पनि ठूलो प्रभाव पार्छ। उच्च शिक्षा प्राप्त ज्येष्ठहरूले स्वास्थ्य राम्रो मानेका छन् किनकि उनीहरूले स्वास्थ्य जानकारी र रोकथाममा बढी ध्यान दिन्छन्। शहरमा बस्ने ज्येष्ठहरूले गाउँभन्दा राम्रो स्वास्थ्य धारणा राख्छन्। Eurostat को पुरानो अध्ययन अनुसार शहरका ४३ प्रतिशत ज्येष्ठले स्वास्थ्य राम्रो मानेका थिए भने ग्रामीण क्षेत्रमा यो कम थियो। यसको कारण शहरमा स्वास्थ्य सुविधा, सामाजिक क्रियाकलाप र यातायात सहजता हो।

आयरल्याण्ड किन शीर्षमा छ भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण छ। आयरल्याण्डको औसत आयु ८२.९ वर्ष छ जुन EU औसतभन्दा १.५ वर्ष बढी हो। सन् २०२४ मा आयरल्याण्डका ८० प्रतिशत वयस्कले स्वास्थ्य राम्रो मानेका छन् जुन EU मा सबैभन्दा उच्च हो। यसको पछाडि युवा जनसंख्या संरचना, सक्रिय जीवनशैली, राम्रो स्वास्थ्य बीमा प्रणाली र समुदाय आधारित स्वास्थ्य कार्यक्रमहरू मुख्य छन्। आयरल्याण्ड सरकारले ज्येष्ठ स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिँदै आएको छ जसमा नियमित स्वास्थ्य जाँच, शारीरिक व्यायाम कार्यक्रम र सामाजिक एकीकरण समावेश छ। बेल्जियम र लक्जेम्बर्गमा पनि यस्तै सुविधाहरू छन्। यी देशहरूमा ज्येष्ठहरूले नियमित रूपमा व्यायाम गर्छन्, स्वस्थ आहार अपनाउँछन् र परिवार वा समुदायसँग जोडिएका हुन्छन् जसले एक्लोपन घटाउँछ।

अर्कोतर्फ लिथुआनिया, लाट्भिया जस्ता देशहरूमा ज्येष्ठ स्वास्थ्य कमजोर छ। यी देशहरूमा आर्थिक चुनौती, स्वास्थ्य सेवाको कमी र पुराना रोगहरूको उच्च दर छ। पोर्चुगलमा पनि ज्येष्ठहरूमा दीर्घरोग बढी छ जसले आत्म-मूल्याङ्कन घटाउँछ। Eurostat को तथ्याङ्कले देखाए अनुसार EU मा ज्येष्ठहरूमा हृदयरोग, क्यान्सर र मानसिक स्वास्थ्य समस्या प्रमुख छन्। यी समस्याले स्वास्थ्य धारणालाई नकारात्मक बनाउँछ।

यो सर्वेक्षणको महत्व के छ भने यो नीति निर्माणका लागि आधार दिन्छ। ज्येष्ठ जनसंख्या बढ्दै गएको युरोपमा सक्रिय वृद्धावस्था (active ageing) लाई प्रोत्साहन दिनु आवश्यक छ। Eurostat को तथ्याङ्कले देखाउँछ कि शारीरिक निष्क्रियता, धूम्रपान, अस्वस्थ आहार र एक्लोपनले स्वास्थ्य धारणा घटाउँछ। त्यसैले BWF जस्ता संस्थाहरूले ‘शटल टाइम सिनियर्स’ जस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गर्दैछन् जसले ज्येष्ठहरूलाई ब्याडमिन्टन मार्फत सक्रिय राख्छ। यस्ता कार्यक्रमले आयरल्याण्ड जस्ता देशको मोडेललाई अनुकरण गर्न सकिन्छ।

नेपालको सन्दर्भमा पनि यो तथ्याङ्क सान्दर्भिक छ। नेपालमा ज्येष्ठ नागरिकहरूको संख्या बढ्दै छ तर स्वास्थ्य सेवा र सामाजिक समर्थन कम छ। Eurostat जस्तै सर्वेक्षण नेपालमा पनि गर्न सके स्वास्थ्य नीति सुधार्न मद्दत पुग्छ। आयरल्याण्डको सफलताबाट सिकेर नेपालले ज्येष्ठ स्वास्थ्य कार्यक्रमहरू बढाउन सक्छ जस्तै स्थानीय स्तरमा व्यायाम केन्द्र, पोषण कार्यक्रम र सामुदायिक क्लबहरू।

Eurostat ले विभिन्न वर्षका रिपोर्टहरूमा पनि यो तथ्याङ्कलाई निरन्तरता दिएको छ। सन् २०२३ मा पनि आयरल्याण्ड उच्च थियो। ‘State of Health in the EU’ रिपोर्टमा आयरल्याण्डको स्वास्थ्य प्रणालीलाई प्रशंसा गरिएको छ। यसमा ज्येष्ठहरूको लागि विशेष सेवा, घरेलु स्वास्थ्य स्याहार र रोकथाम कार्यक्रम उल्लेख छन्। यी रिपोर्टहरूले देखाउँछन् कि स्वास्थ्य धारणा केवल चिकित्सकीय उपचारमा मात्र निर्भर गर्दैन, यसमा सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक कारकहरू पनि जोडिन्छन्।

ज्येष्ठ स्वास्थ्यमा लिङ्ग अन्तर पनि उल्लेखनीय छ। EU मा ज्येष्ठ पुरुषहरूले महिलाभन्दा राम्रो स्वास्थ्य मानेका छन् तर आयरल्याण्डमा यो अन्तर न्यून छ जसले समानताको सकारात्मक पक्ष देखाउँछ। महिलाहरूमा दीर्घायु बढी भए पनि पुरुषहरूले स्वास्थ्य राम्रो मानेका हुन्छन् किनकि उनीहरूमा जोखिमपूर्ण व्यवहार कम हुन्छ। तर आयरल्याण्डमा महिलाहरू पनि सक्रिय छन्।

आय र स्वास्थ्यबीचको सम्बन्ध स्पष्ट छ। उच्च आय भएकाहरूले राम्रो पोषण, व्यायाम र चिकित्सा पहुँच पाउँछन् जसले स्वास्थ्य धारणा बढाउँछ। कम आय भएकाहरूमा तनाव, अस्वस्थ बसाइ र सीमित सेवा बढी हुन्छ। Eurostat को तथ्याङ्कले EU मा स्वास्थ्य असमानता घटाउन नीति आवश्यक रहेको देखाउँछ।

शहर र गाउँको अन्तर पनि महत्वपूर्ण छ। शहरमा स्वास्थ्य सुविधा सहज छ तर गाउँमा सामाजिक सम्बन्ध बलियो हुन्छ। Eurostat ले शहरमा ज्येष्ठ स्वास्थ्य राम्रो भएको देखाएको छ तर गाउँमा पनि समुदाय स्तरका कार्यक्रमहरू प्रभावकारी हुन सक्छन्।

समग्रमा यो Eurostat सर्वेक्षणले युरोपेली ज्येष्ठ स्वास्थ्यको चित्रण गर्दछ। ४० प्रतिशत मात्र सकारात्मक धारणा रहेको अवस्थामा नीति निर्माताहरूले सक्रिय हस्तक्षेप गर्नुपर्छ। आयरल्याण्डको मोडेल अपनाएर बेल्जियम, लक्जेम्बर्ग जस्ता देशहरूले सफलता हासिल गरेका छन्। पूर्वी युरोपेली देशहरूले स्वास्थ्य सेवा सुधार र जीवनशैली परिवर्तनमा ध्यान दिनुपर्छ।

यो तथ्याङ्कले विश्वव्यापी सन्देश दिन्छ कि ज्येष्ठ स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिनु भनेको समाजको समृद्धि हो। सक्रिय जीवनशैली, राम्रो पोषण, नियमित जाँच र सामाजिक सम्पर्कले स्वास्थ्य धारणा सुधार्छ। Eurostat का सबै रिपोर्टहरूले यो कुरालाई दोहोर्‍याएका छन्। भविष्यमा पनि यस्ता सर्वेक्षणले नीति निर्देशित गर्नेछन्।

नेपाल जस्ता विकासशील देशहरूले पनि युरोपेली अनुभवबाट सिक्न सक्छन्। ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई एक्लो नपार्ने, सक्रिय राख्ने र स्वास्थ्य सेवा पुर्‍याउने कार्यक्रमहरू आवश्यक छन्। आयरल्याण्ड जस्तै उच्च स्वास्थ्य धारणा हासिल गर्न सकिन्छ यदि सामूहिक प्रयास गरियो भने।

Eurostat को यो सर्वेक्षणले मात्र तथ्याङ्क दिँदैन, यो ज्येष्ठ जीवनलाई सम्मान र सक्रिय बनाउने आह्वान हो। ६५ वर्षमाथिका ४० प्रतिशतले मात्र स्वास्थ्य राम्रो मानेको अवस्थामा हामी सबैले सोच्नुपर्छ कि कसरी यो प्रतिशत बढाउन सकिन्छ। आयरल्याण्डको सफलताले बाटो देखाएको छ। स्वास्थ्य सेवा, जीवनशैली र समुदायको सहकार्यबाट ज्येष्ठहरूले स्वस्थ र सुखी जीवन बिताउन सक्छन्। यो सर्वेक्षणले युरोप मात्र होइन विश्वभरि स्वास्थ्य नीतिलाई प्रभावित गर्नेछ।