ज्येष्ठ नागरिकको पालनपोषण तथा हेरचाह सम्बन्धी व्यवस्था

नेपालको सामाजिक संरचनामा ज्येष्ठ नागरिक (बृद्धबृद्धा) हरूलाई सम्मान, माया र स्नेहको दृष्टिले हेरिने परम्परा रहिआएको छ। बुबाआमालाई भगवानको रूप ठान्ने, वृद्धहरूको आशीर्वादलाई जीवनको सफलता र शान्तिको मूल मन्त्र मान्ने हाम्रो सांस्कृतिक मूल्य प्रणालीले बुढ्यौलीलाई गौरवपूर्ण रूपमा स्वीकार्ने परम्परा बनाएको छ। तर, समय, आर्थिक संरचना र जीवनशैलीका परिवर्तनसँगै यो संस्कार कमजोर बन्दै गएको देखिन्छ। यिनै कारणहरूले गर्दा राज्यले कानुनी रूपमा ज्येष्ठ नागरिकको हक र सुरक्षाको सुनिश्चितता गर्नुपर्ने आवश्यकता देखेको हो ।

त्यसै सन्दर्भमा, नेपाल सरकारले “ज्येष्ठ नागरिकको पालनपोषण तथा हेरचाह सम्बन्धी ऐन” ल्याएको हो, जसको दफा ४ ले ज्येष्ठ नागरिकको हेरचाह र पालनपोषणको जिम्मेवारी परिवारका सदस्यहरूमा स्पष्ट रूपमा तोकेको छ।

दफा ४ का कानुनी प्रावधानहरू र तिनको अर्थ

(१) आर्थिक हैसियतअनुसार पालनपोषणको कर्तव्य:
यो उपदफाले स्पष्ट गर्छ कि परिवारका प्रत्येक सदस्यको नैतिक र कानुनी दायित्व हुन्छ — आफ्ना बुबा–आमालाई वा अन्य ज्येष्ठ नागरिकलाई आफ्नै आर्थिक क्षमता, सम्मान र सामाजिक हैसियतअनुसार पालनपोषण गर्ने। यसको अर्थ, धनीले बुढाबुढीलाई सुविधासम्पन्न रूपमा हेरचाह गर्नुपर्छ भने, सामान्य आम्दानी हुनेले आफ्नो क्षमताअनुसार माया, स्नेह र आवश्यक सहयोग पुर्‍याउनुपर्छ।

(२) अलग बस्ने अवस्थामा अपवाद:
यदि ज्येष्ठ नागरिकले आफैंले आफ्नो अंश लिई अलग बस्ने निर्णय गरेका छन् वा बस्न चाहन्छन् भने, त्यो उनीहरूको स्वतन्त्रता हो। तर, त्यस्तो निर्णय नगरेका ज्येष्ठ नागरिकलाई परिवारको कुनै सदस्यले आफ्नो साथमा राखी हेरचाह गर्नैपर्छ। यसको अभिप्राय, बृद्ध व्यक्तिलाई जबरजस्ती अलग राख्न पाइँदैन, बरु उनीहरूको चाहनाअनुसार परिवारले सँगै बस्ने व्यवस्था गर्नुपर्छ।

(३) इच्छाविपरीत अलग बस्न बाध्य पार्न नपाइने:
यो प्रावधान मानव अधिकारको दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। कुनै पनि ज्येष्ठ नागरिकलाई परिवारबाट अलग राख्ने वा अलग बस्न बाध्य पार्ने कार्य गैरकानुनी हो। परिवारको सहज वातावरणमै उनीहरूले माया, स्नेह र आत्मसम्मानसहित बाँच्न पाउनुपर्छ।

(४) आर्थिक अवस्था कमजोर भएमा अन्य सदस्यको जिम्मेवारी:
यदि बृद्धबृद्धा वा तिनको हेरचाह गर्ने परिवार सदस्य आर्थिक रूपमा कमजोर छन् भने पनि अन्य परिवार सदस्यहरूले जिम्मेवारी लिनुपर्छ। यसको अर्थ, हेरचाहको भार केवल एउटै सदस्यमा थोपर्न पाइँदैन — सम्पूर्ण परिवारले आफ्नो हिस्साको जिम्मेवारी बाँड्नुपर्छ। यसले पारिवारिक उत्तरदायित्व र सामूहिकताको भावनालाई बल दिन्छ।

(५) सम्पत्ति प्रयोग गर्नेले हेरचाह गर्नुपर्ने:
यदि परिवारका कुनै सदस्यले ज्येष्ठ नागरिकको चल–अचल सम्पत्ति प्रयोग वा उपभोग गर्दै छन् भने, उनीहरूले बृद्धलाई आफूसँग राखी पालनपोषण र हेरचाह गर्नैपर्छ। यसले त्यस्ता अवस्थाहरूमा रोक लगाउँछ जहाँ बृद्धबृद्धाको सम्पत्ति प्रयोग गर्नेले त घर, जग्गा, पैसा उपभोग गर्छन् तर उनीहरूलाई हेरचाह गर्न चाहँदैनन्। यो कानुनले त्यस्ता अन्यायलाई रोक्ने ठोस प्रावधान दिएको छ।

सामाजिक र नैतिक पक्ष

कानुनी व्यवस्था मात्र पर्याप्त हुँदैन, जबसम्म परिवार र समाजमा नैतिक चेतना बलियो हुँदैन। बुढाबुढीको हेरचाह केवल कानुनी दायित्व होइन, यो नैतिक र भावनात्मक दायित्व हो। तिनीहरूले जीवनभर सन्तानको पालनपोषण, शिक्षादिक्षा र भविष्य निर्माणमा खर्चिएका हुन्छन्। जब उनीहरूको शरीर कमजोर हुन्छ, तब सन्तान र समाजको जिम्मेवारी हुन्छ — उनीहरूको बुढ्यौलीमा सान्त्वना, सम्मान र माया दिने।

आजको पुस्ताले व्यस्त जीवनशैली, विदेश रोजगारी र व्यक्तिगत स्वार्थका कारण बुढाबुढीलाई बिर्सिंदै गएका छन्। कतिपय वृद्धाश्रमहरूमा पुग्दा, त्यहाँका आँखामा अपार पीडा, आत्मसम्मानमा चोट र सन्तानप्रतिको अपेक्षाले भरिएका कथा भेटिन्छन्। कानुनले हेरचाहको व्यवस्था गरे पनि भावना र व्यवहारले त्यो पालन नगरेसम्म त्यसको सार्थकता हुँदैन।

व्यवहारिक चुनौतीहरू

१. आर्थिक कठिनाइ:
कतिपय परिवारहरूमा पर्याप्त आम्दानी नहुँदा हेरचाह गर्न कठिनाइ हुन्छ। कानुनले जिम्मेवारी बाँड्ने व्यवस्था गरे पनि व्यवहारमा त्यो लागू गर्न चुनौतीपूर्ण हुन्छ।

२. पारिवारिक विखण्डन:
संयुक्त परिवार प्रणालीको विघटनपछि बुढाबुढी एक्लिएका छन्। सन्तान विदेश वा सहरमा हुँदा गाउँमा वृद्धहरू नातागोता वा छिमेकीको भरमा बाँचिरहेका छन्।

३. सामाजिक दृष्टिकोण:
आजको समाजमा “बुढा भएपछि काम लाग्दैन” भन्ने सोच बढ्दै गएको छ, जसले हेरचाहलाई बोझको रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति बढाएको छ।

४. राज्यको कमजोरी:
राज्यले कानुन बनाए पनि यसको कार्यान्वयन, निगरानी र सजायको पक्ष कमजोर छ।

उपाय र सुधारका दिशा

१. कानुनी कार्यान्वयन सुदृढ पार्नुपर्छ:
कानुन उल्लङ्घन गर्ने सन्तान वा परिवारका सदस्यमाथि कडा कारबाहीको व्यवस्था गर्नुपर्छ, ताकि अरूलाई पनि चेतना मिलोस्।

२. स्थानीय तहको भूमिका:
स्थानीय सरकारहरूले वृद्धजन हेरचाह कार्यक्रम, घरमै स्वास्थ्य सेवा, निःशुल्क परामर्श र मनोवैज्ञानिक सहयोगका कार्यक्रम चलाउन सक्नेछन्।

३. शिक्षा र सचेतना:
विद्यालयदेखि नै “आफ्ना बुबाआमाको हेरचाह गर्नु गौरव हो” भन्ने मूल्य शिक्षाको रूपमा समावेश गर्नुपर्छ।

४. सम्पत्ति र उत्तरदायित्व जोड्ने कानुन:
सम्पत्ति उपभोग गर्ने सन्तानलाई कानुनी रूपमा हेरचाहको दायित्वसँग जोड्ने व्यवस्थालाई अझ कडाइका साथ लागू गर्नुपर्छ।

५. वृद्धाश्रमलाई अन्तिम विकल्प बनाउनुपर्छ:
वृद्धाश्रमहरू असहायहरूको आश्रय हुन सकून्, तर सन्तान भएका बृद्धबृद्धाका लागि त्यो अन्तिम विकल्प मात्र बन्नुपर्छ। घरमै सम्मानपूर्वक बाँच्ने वातावरण सिर्जना गर्न समाजले भूमिका खेल्नुपर्छ।

ज्येष्ठ नागरिक केवल बुढा मान्छे होइनन् — उनीहरू परिवारका जराहरू हुन्, जसबाट हामीले जीवन, शिक्षा, संस्कार र अस्तित्व पाएका हौं। तिनको हेरचाह गर्नु कुनै दया होइन, यो त हाम्रो ऋण तिर्ने पवित्र कर्तव्य हो।

ज्येष्ठ नागरिकको पालनपोषण तथा हेरचाह सम्बन्धी ऐनको दफा ४ ले कानुनी रूपले यो कर्तव्य सुनिश्चित गरेको छ। तर त्यस कानुनको आत्मा हामी प्रत्येकको व्यवहार, स्नेह र सम्मानमा झल्किनुपर्छ।

यदि हामीले बुढाबुढीको अनुहारमा मुस्कान ल्याउन सक्यौं भने, त्यो केवल कानुनी पालन होइन — त्यो हाम्रो संस्कृतिको पुनर्जागरण हुनेछ।