आवास विस्थापन विरुद्ध ज्येष्ठ नागरिकहरूको विरोध: क्यानडाको रेजिनामा उमेर विभेदको आरोप, अमेरिकामा पनि यस्तै घटना

क्यानडाको सास्काचेवान प्रान्तको राजधानी रेजिनामा ज्येष्ठ नागरिकहरूले सार्वजनिक आवासबाट जबरजस्ती स्थानान्तरण नीतिको तीव्र विरोध गरेका छन्। उनीहरूले यो नीतिलाई उमेरमा आधारित विभेद भनेर आरोप लगाएका छन्। अप्रिल २ मा सार्वजनिक भएको यो समाचारले स्थानीय ज्येष्ठ समुदायमा ठूलो आक्रोश पैदा गरेको छ। रोचडेल बुलेभार्डस्थित सरकारी आवास परिसरका बासिन्दाहरूले आफ्नो समुदाय, छिमेकी र परिचित वातावरण छोड्न नचाहेको स्पष्ट बताएका छन्। उनीहरूका अनुसार सरकारले उनीहरूलाई अन्य ज्येष्ठ केन्द्रित आवासमा सारेर यी युनिटहरू युवा परिवारहरूलाई उपलब्ध गराउन खोजिरहेको छ।

यो विवादास्पद नीति सास्काचेवान हाउजिङ कर्पोरेसनले लागू गर्न खोजेको आवास पुनर्संरचना योजनाको हिस्सा हो। प्रान्तीय सरकारले किफायती आवासको अभावलाई सम्बोधन गर्दै परिवारहरूलाई प्राथमिकता दिने नीति लिएको छ। तर ज्येष्ठ बासिन्दाहरूले यसलाई आफ्नो अधिकारमाथिको आक्रमण मानेका छन्। उनीहरू भन्छन् हामी वर्षौंदेखि यहाँ बस्दै आएका छौं। हाम्रा साथीहरू स्वास्थ्य सेवाहरू र दैनिक जीवनका सजिलो सुविधाहरू यहीँ छन्। हामीलाई जबरजस्ती सार्नु उमेरको आधारमा विभेद हो। स्थानीय सञ्चार माध्यम सीटीभी न्यूजका अनुसार रेजिनाका ज्येष्ठहरूले यो नीतिले उनीहरूलाई अनावश्यक ठानेर युवा पुस्तालाई प्राथमिकता दिएको आरोप लगाएका छन्।

यो विरोधलाई ज्येष्ठ अधिकारवादीहरूले समर्थन गरेका छन्। रेजिना सिनियर एडभोकेसी ग्रुपका प्रतिनिधिले भने यो नीति ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई दोस्रो दर्जाको नागरिक बनाउने प्रयास हो। उनीहरूको स्थिरता मानसिक स्वास्थ्य र सामुदायिक सम्बन्धलाई बेवास्ता गर्नु अमानवीय छ। केही बासिन्दाहरूले सार्वजनिक सभामा आफ्ना कुरा राखेका थिए। उनीहरूले सरकारलाई चेतावनी दिएका छन् कि यदि यो नीति लागू भयो भने उनीहरू अदालत जान तयार छन्। एक ७८ वर्षीय बासिन्दा मार्गरेट थोमसनले भने म यहाँ २५ वर्षदेखि बस्दै छु। मेरो डाक्टर किराना पसल र चर्च सबै नजिक छन्। अर्को ठाउँमा सारिए म कसरी सम्हालिन्छु। यो उमेरको सजाय हो।

सास्काचेवानमा किफायती आवासको संकट गहिरिँदो छ। प्रान्तीय तथ्यांक अनुसार ५५ वर्ष र माथिका ज्येष्ठहरूका लागि सीमित आवास उपलब्ध छ तर बढ्दो जनसंख्यासँगै माग बढेको छ। सरकारले भन्छ यो नीतिले समग्र आवास प्रणालीलाई सन्तुलित बनाउनेछ र युवा परिवारहरूलाई सहयोग पुग्नेछ। तर ज्येष्ठहरूले यसलाई उनीहरूको आवास अधिकारमाथिको हमला ठानेका छन्। सास्काचेवान एनडीपी पार्टीका आवास प्रवक्ताले सरकारलाई प्रश्न गरेका छन् ज्येष्ठ नागरिकहरू जो वर्षौंदेखि कर तिर्दै आएका छन् उनीहरूलाई किन विस्थापित गर्न खोजिएको छ। यो उमेर विभेद होइन त।

यो घटनाले क्यानडाको राष्ट्रिय स्तरमा ज्येष्ठ आवास नीतिबारे बहस सुरु गरेको छ। क्यानडामा जीवन प्रत्याशा बढेसँगै ज्येष्ठ जनसंख्या २० प्रतिशतभन्दा बढी छ। तर किफायती आवास विशेष गरी ज्येष्ठ केन्द्रित आवासको अभावले धेरैलाई संकटमा पारेको छ। क्यानडियन ह्युमन राइट्स कमिसनले पनि उमेरमा आधारित विभेदलाई गम्भीर मुद्दा मानेको छ। यस घटनाले संघीय र प्रान्तीय सरकारहरूलाई ज्येष्ठ आवास नीतिलाई पुनरावलोकन गर्न दबाब दिएको छ।

यो विरोध केवल रेजिनामा मात्र सीमित छैन। क्यानडाभरि ज्येष्ठहरूले यस्ता नीतिहरूविरुद्ध आवाज उठाइरहेका छन्। विशेष गरी सास्काचेवान जस्ता प्रान्तहरूमा जहाँ ग्रामीण र शहरी आवास संकट दुवै छन् ज्येष्ठहरू बढी प्रभावित छन्। स्थानीय समुदायले ज्येष्ठहरूलाई समर्थन गर्दै पिटिसन अभियान सुरु गरेको छ। उनीहरूले माग गरेका छन् कि कुनै पनि स्थानान्तरण स्वैच्छिक मात्र हुनुपर्छ र ज्येष्ठहरूको स्वास्थ्य सामाजिक सम्बन्ध र प्राथमिकता ध्यानमा राखिनुपर्छ।

यो समस्या क्यानडामा मात्र होइन। अमेरिकामा पनि ज्येष्ठ नागरिकहरूले सार्वजनिक आवासबाट विस्थापनको सामना गर्दै आएका छन् र उनीहरूले यसलाई उमेरमा आधारित विभेद भनेर विरोध गरेका छन्। उदाहरणका लागि न्यूयोर्क शहर र शिकागो जस्ता ठूला शहरहरूमा सार्वजनिक आवास पुनर्विकास योजनाहरूमा ज्येष्ठ बासिन्दाहरूलाई जबरजस्ती सार्ने नीतिविरुद्ध ठूला प्रदर्शनहरू भएका छन्।

२०२५ मा न्यूयोर्क शहरको न्याकेए हाउजिङ अथोरिटीको फुल्टन र इलियट चेल्सी हाउसेसमा ज्येष्ठ बासिन्दाहरूलाई जबरजस्ती स्थानान्तरण गर्न खोजिएको थियो। शहरले डेभलपरसँग मिलेर पुराना भवनहरू भत्काएर नयाँ संरचना बनाउने योजना बनाएको थियो। तर ६६ वर्षकी डोरिस रफिन जस्ता बासिन्दाहरूले यो योजनाको विरोध गरेका थिए। उनीहरूले भने हामीले वर्षौंदेखि यो घर बनाएका छौं अब युवाहरूलाई ठाउँ दिन हामीलाई निकाल्नु अन्यायपूर्ण छ। उनीहरूले स्थानीय अदालतमा मुद्दा दायर गरे र केही योजनाहरू रोक्न सफल भए।

अमेरिकामा ज्येष्ठ आवास संकट अझ गम्भीर छ। हाउजिङ एन्ड अर्बन डेभलपमेन्ट विभागको तथ्यांक अनुसार ६५ वर्ष र माथिका करिब ५ लाख ज्येष्ठहरू आवास संकटमा छन्। उमेरको आधारमा विभेद एजिज्म ले ज्येष्ठहरूलाई निजी तथा सार्वजनिक दुवै आवासमा पहुँच घटाएको छ। शिकागोको ह्युम्बोल्ट पार्क क्षेत्रमा पनि ज्येष्ठ बासिन्दाहरूले प्रदर्शन गरेका थिए। उनीहरूले आरोप लगाएका थिए कि सरकारले युवा परिवार र गैर ज्येष्ठ अपाङ्गता भएकाहरूलाई प्राथमिकता दिँदा ज्येष्ठहरूलाई विस्थापित गरिरहेको छ।

दुवै देशमा देखिएको यो प्रवृत्तिले विश्वव्यापी ज्येष्ठ आवास संकटलाई उजागर गरेको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघको वृद्ध जनसंख्या नीतिले उमेर विभेदलाई मानव अधिकार उल्लङ्घन मानेको छ। विशेषज्ञहरू भन्छन् ज्येष्ठहरूलाई आवासबाट विस्थापित गर्दा उनीहरूको मानसिक स्वास्थ्य सामाजिक सम्बन्ध र आर्थिक स्थिरता सबै प्रभावित हुन्छ। यो नीति दीर्घकालीन रूपमा समाजलाई नै घाटा पुर्‍याउँछ।

रेजिनाको यो घटनाले ज्येष्ठ नागरिकहरूको स्वास्थ्यमा पार्ने प्रभावबारे पनि चिन्ता बढाएको छ। अध्ययन अनुसार जबरजस्ती स्थानान्तरणले डिप्रेसन चिन्ता र शारीरिक स्वास्थ्य समस्या बढाउँछ। ज्येष्ठहरूको लागि परिचित वातावरण छोड्नु रिलोकेशन स्ट्रेस को रूपमा चिनिन्छ जसले मृत्यु दरसमेत बढाउन सक्छ। क्यानडाको जेरियाट्रिक सोसाइटीले सरकारलाई आग्रह गरेको छ कि कुनै पनि नीति ज्येष्ठ मैत्री हुनुपर्छ।

सरकारले भने यो नीति आवास संकट समाधानका लागि आवश्यक रहेको दाबी गरेको छ। सास्काचेवान सामाजिक सेवामन्त्रीले भने हामी ज्येष्ठहरूलाई सम्मान गर्छौं तर कुल आवास मागलाई सन्तुलनमा राख्नुपर्छ। तर ज्येष्ठ समुदायले यो जवाफलाई असन्तोषजनक मानेको छ। उनीहरूले माग गरेका छन् कि स्थानान्तरण स्वैच्छिक होस् वैकल्पिक आवास उस्तै गुणस्तरको होस् र उनीहरूलाई पर्याप्त सहयोग दिइयोस्।

यो विवादले क्यानडा र अमेरिकालाई मात्र होइन विश्वभरका विकसित देशहरूलाई ज्येष्ठ आवास नीति पुनर्विचार गर्न बाध्य बनाएको छ। बढ्दो ज्येष्ठ जनसंख्यासँगै किफायती स्थिर र सम्मानजनक आवास सुनिश्चित गर्नु अब ठूलो चुनौती बनेको छ। रेजिनाका ज्येष्ठहरूको यो आवाजले विश्वलाई सम्झाएको छ कि उमेरले कसैलाई दोस्रो दर्जाको नागरिक बनाउनु हुँदैन।

ज्येष्ठ नागरिकहरूको आवास अधिकार सुनिश्चित गर्न सरकार समुदाय र अधिकारवादीहरूबीच सहकार्य आवश्यक छ। यदि यो समस्या समाधान भएन भने आगामी दिनमा यस्ता विरोधहरू अझ बढ्न सक्छन्। रेजिनाको घटना एउटा उदाहरण मात्र हो जसले उमेर विभेदविरुद्ध लडाइँलाई नयाँ उचाइ दिएको छ।

यो घटनाले विकासशील देशहरूमा पनि ज्येष्ठ आवास नीतिप्रति ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ। नेपालमा पनि बढ्दो शहरीकरण र आवास संकटसँगै ज्येष्ठ नागरिकहरूले यस्तै चुनौती सामना गर्न सक्छन्। सरकारले ज्येष्ठ मैत्री आवास नीति बनाएर यस्ता समस्या अघि नै सम्बोधन गर्नुपर्छ।

रेजिनाका ज्येष्ठहरूले देखाएको एकता र साहसले विश्वभरका ज्येष्ठ समुदायलाई प्रेरणा दिएको छ। उनीहरूको माग सरल छ हामीलाई हाम्रो घरबाट निकाल्नु हुँदैन। हामीलाई सम्मान र स्थिरता चाहिन्छ। यो आवाज अब मात्र रेजिनाको होइन यो विश्वव्यापी आवाज बन्न थालेको छ।